Musierowicz w wersji LGBTQ, czyli „Fanfik” Natalii Osińskiej

fanfik-natalia-osinska

Uwaga – recenzja pełna spojlerów

Po „Fanfiku” Natalii Osińskiej nie spodziewałam się zbyt wiele. Domyślałam się ze względu na tytuł, że zawiera przewrotne elementy, ale ponieważ zabawy konwencjami literackimi kończą się w tym kraju zazwyczaj wielką smutą, oczekiwania miałam raczej niskie. Tymczasem spotkało mnie bardzo pozytywne zaskoczenie. Na taką książkę jak „Fanfik” czekałam od lat i szczerze mówiąc, nie spodziewałam się, że kiedykolwiek będę miała okazję ją przeczytać (po polsku i w naszych realiach).

W tym kraju jest tylko jedna królowa powieści młodzieżowych i, czy nam się to podoba czy nie, imię jej Małgorzata Musierowicz. Dlatego oceniając „Fanfik”, nie możemy się do Musierowicz nie odnieść. Tym bardziej, że przynajmniej początkowo struktura powieści wydaje się bardzo podobna. Miejscem akcji również jest Poznań, ale nie hipsterskie Jeżyce, tylko bliżej nieokreślone blokowiska. Natalia Osińska pisze ze swadą i dużym poczuciem humoru, umieszcza w narracji punkt widzenia rodzica, co również jest charakterystyczne dla Jeżycjady. Wydawca nie odżegnuje się od tej literackiej serii, biorąc pod uwagę identycznie niemal skomponowaną okładkę. Fabuła odbiega jednak od jeżycjadowej w ogromnym stopniu. Jeśli już miałabym porównywać z kimś Osińską pod względem tematyki, bliżej byłoby jej chyba do Siesickiej, w której książkach i opowiadaniach tematy społeczno-obyczajowe stanowią lwią część fabuły, często ważniejszą od nastoletniego romansu. Pewnie jednak najłatwiej postawić ją obok Rainbow Rowell, Johna Greena czy innych amerykańskich pisarzy YA, którzy nie obawiają się poruszać kontrowersyjnych tematów. Ale nawet u nich bohaterowie LGBTQ pojawiają się rzadko, a powieści o tej tematyce pozostają raczej na marginesie rynku wydawniczego.

Historia Tosi zaczyna się jak wiele innych książek młodzieżowych – mamy pozbawioną poczucia własnej wartości bohaterkę, która walczy z depresją i wrażeniem kompletnego wyobcowania. Rzeczywistość – i tu dochodzimy do rozbieżności z przeciętną powieścią YA – udaje jej się znieść jedynie wtedy, kiedy jest na prochach. Gdy te pewnego dnia się kończą, Tosia odkrywa osobliwą prawdę – że nie jest wcale Tosią. Jest Tośkiem, narwanym chłopcem o wybujałym ego i słabości do skórzanej odzieży. „Fanfik” to historia przede wszystkim o poszukiwaniu tożsamości. Gdy Tosiek po raz pierwszy patrzy na siebie w lustro i pojmuje, kim naprawdę jest, zaczyna podróż, która bynajmniej nie kończy się na ostatniej stronie książki. Wydaje mi się, że tylko pozornie mamy tu do czynienia z opowieścią „branżową”. Pytania „kim jestem?”, „na ile jestem dziewczyną?” zadaje sobie na pewnym etapie dojrzewania bardzo wiele z nas (w imieniu panów wolałabym się nie wypowiadać), a odpowiadamy na nie bardzo różnie. Dlatego też podoba mi się, że autorka nie daje czytelnikowi jasnych odpowiedzi. Tosiek nie jest na razie ani dziewczyną, ani chłopakiem. Jest sobą. W przyszłości pewnie będzie „kimś”, ale nie teraz. I to prawo do bycia istotą nie w pełni określoną jest piękne.

Kolejną rzeczą, którą w recenzjach uznano za kontrowersyjną, a która mnie się podobała, jest cukierkowe zakończenie. Tak, Tosiek śpiewająco dał sobie ze wszystkim radę. Tak, rodzina zastanawiająco szybko pogodziła się z jego przemianą. Tak, błyskawicznie znalazł ukochanego. Ale mnie się takie zakończenie podoba z trzech powodów. Po pierwsze, daje nadzieję wszystkim tym, którzy zmagają się z podobnymi problemami i pokazuje, że nie jesteśmy skazani na porażkę. Po drugie, taki scenariusz nie jest niemożliwy. Nie w każdej szkole pracują psychole, nie do każdej chodzą buce, nie wszyscy rodzice są ograniczeni. Znacznie więcej jest w społeczeństwie osób nienormatywnych, niż może się z pozoru wydawać. Jest też wielu ludzi, których to po prostu nie obchodzi, bo mają własne zmartwienia i cudze mało ich interesują. Czy Tosiek mógłby dostać w mordę na ulicy? Pewnie tak, ale niekoniecznie – wygląda przecież po prostu jak młody, ładny chłopiec, więc dlaczego mieliby się go czepiać obcy? Nie każda historia LGBTQ musi się źle skończyć, chociaż tak nam wmawiają media. I tu przechodzimy płynnie do powodu trzeciego – to zakończenie normalizuje sytuację. Pokazuje, że to nic takiego, po prostu jedna z możliwych dróg. Czy jest ciężko? Jest. Ale czy to znaczy, że człowiek o nieokreślonej tożsamości płciowej nie ma prawa do życia, do szczęścia? Ma je jak najbardziej. Autorka bardzo ładnie uniknęła tej kliszy fabularnej pod tytułem „obcy musi źle skończyć”. Otóż nie musi. Tacy „obcy” żyją w tym kraju, mają rodziny, dzieci, są szczęśliwi. I tak powinno być.

Czego mi zabrakło? Fizyczności. Nie uważam, żeby jej brak stanowił poważną wadę, konwencja powieści jest taka, że Tosiek, zachwycony nowo nabytym poczuciem, że się odnalazł, nie zwraca specjalnej uwagi na ciało, i ja to przyjmuję z dobrodziejstwem inwentarza. Ale gdyby jego historia ciągnęła się dłużej, autorka musiałaby odpowiedzieć na trudne pytania – czy Tosiek akceptuje swoje ciało w obecnej postaci, czy je odrzuca? Pojawiłaby się kwestia Leona i tego, jak on odbiera ten układ. W ogóle Leon jest bardzo ciekawą postacią i szkoda, że nie widzimy chociaż części opowieści z jego punktu widzenia, bo dla niego to musiała być ciekawa i jednocześnie bardzo trudna sytuacja. W którym momencie zakochał się w Tośku? W jaki sposób go postrzega? Jak te wydarzenia wpłynęły na jego poczucie tożsamości? Przecież nie jest tak, że osoby LGBTQ nie mają problemów z tożsamością tylko dlatego, że przyjęły na klatę fakt, że są „inne”. Osoba homoseksualna, tak samo jak heteroseksualna, może mieć duży problem w sytuacji, gdy zakochuje się w kimś o nieokreślonej tożsamości płciowej.

Przeczytałam opinie, że „lewica pieje nad tą książką”, nachalnie ją propaguje i w ogóle, a przecież nie jest wcale taka dobra. Ja też pieję, mimo, że mam świadomość niedoróbek warsztatowych. Polska obyczajowa literatura dla młodzieży opisuje tylko bardzo wąski wycinek rzeczywistości. Powiem więcej, ta współczesna zbyt często przywodzi na myśl pisane na zamówienie produkcyjniaki (np. powieści Ewy Nowak, które kojarzą mi się z fabularyzowanymi odpowiedziami na pytania z działu „Poradź się psychologa”, brrr), gdzie pięć obowiązkowych składników (dziewczyna, niska samoocena, szkoła, rodzice, miłość) miesza się w różnych proporcjach, dodaje trochę ozdobników (rozwód, seks, nadwaga, przemoc) i gotowe. Pomijając już przeciętne wykonanie tych powieści, nastolatki miewają też zgoła inne problemy. Bywają homo, bi lub aseksualne. Bywają prześladowane ze względu na pochodzenie, wygląd, status społeczny. Zmagają się z anoreksją, depresją, rakiem, niepełnosprawnością. Czy łatwo jest napisać książkę w konwencji powieści młodzieżowej, która by serio traktowała te problemy? Z pewnością nie. Tym bardziej doceniam Osińską, która dobrze poradziła sobie z tematem, mimo że jej powieść jest debiutem.

Wracając na koniec do Musierowicz – otóż pamiętam dawne forum fanów Małgorzaty Musierowicz, gdzie w pewnym momencie pojawiły się obrazoburcze fanfiki do Jeżycjady. Przez moment nawet myślałam, że Osińska również je czytała (albo nawet była autorką co niektórych). W pewnym sensie „Fanfik” jest właśnie taką opowieścią na bazie słynnej poznańskiej serii. Bohaterowie Osińskiej są uwspółcześnioną wersją bohaterów Jeżycjady – tak samo porządni, mądrzy wewnętrzną mądrością wziętą nie wiadomo skąd, oczytani i kulturalni. Tylko postawiono ich w zupełnie innych realiach i sprawdzono, co zrobią.

Jakoś dali sobie radę.

One comment

  1. Zgadzam się z recenzją w całej rozciągłości:) W chwili, gdy to piszę, w księgarniach jest już drugi tom – „Slash”, tym razem pisany z perspektywy Leona. Jestem nauczycielką i patrząc na moich uczniów widzę, jak bardzo potrzebna jest taka literatura. Nie tylko dla nich (bo co tu ukrywać, wielu nie czyta wcale), ale też dla dorosłych, u których wszelkie lgbtq-fobie mają się dobrze. Zakończenie pasuje idealnie – w końcu nie o to chodzi, żeby młodzieżowa powieść odbierała wszelką nadzieję.
    Pozdrawiam.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s